Họ đã tạo ra một 'hồn ma' hư cấu chỉ để chứng minh rằng chính con người mới là tác nhân gây ra hiện tượng bàn rung. Ngày nay, các mô hình AI lớn cũng làm điều tương tự: chúng 'gọi hồn' dữ liệu và biến những khoảng trống thành sự thật có vẻ hợp lý. Thay vì chờ đợi phản hồi thực tế, thuật toán tự động lấp đầy lỗ hổng thông tin bằng những câu chuyện sáng tạo. Điều này khiến ranh giới giữa kiến thức và ảo tưởng trở nên mờ nhạt hơn bao giờ hết.

Trong thí nghiệm lịch sử năm 1972 tại Toronto, nhóm nghiên cứu đã dựng tiểu sử chi tiết cho 'Philip Aylseford', một quý tộc Anh thế kỷ 18 hư cấu. Chiếc bàn bắt đầu tự động trượt trên sàn và phát ra tiếng gõ mà không ai chạm vào nó, khiến các thành viên kinh ngạc. Tương tự, khi AI được huấn luyện với dữ liệu nhiễu hoặc thiếu sót, nó sẽ 'động đậy' theo kỳ vọng của lập trình viên. Những thông tin sai lệch không xuất hiện từ bên ngoài, mà nảy sinh từ chính cơ chế dự đoán nội tại của hệ thống.
Giải thích khoa học phổ biến nhất cho hiện tượng này là 'Hiệu ứng Ideomotor': sự kỳ vọng và niềm tin tập thể khiến cơ bắp thực hiện những cử động vi mô vô thức. Với AI, cơ chế tương đương nằm ở việc tối ưu hóa xác suất ngôn ngữ thay vì tìm kiếm chân lý khách quan. Nhà nghiên cứu George Owen ban đầu tin rằng đây là bằng chứng về khả năng di chuyển vật thể bằng ý nghĩ, nhưng sau đó được xem là giả thuyết chưa được xác nhận. Các nhà phát triển hiện nay đang đối mặt với thách thức tương tự: làm sao phân biệt được đâu là dữ liệu thực, đâu là 'cử động vô thức' của mã nguồn.
Nghiên cứu năm 2023 của Filip Andjelkovic (Đại học Toronto) phân tích lại thí nghiệm này dưới góc độ 'trải nghiệm tập thể', nơi trạng thái ý thức thay đổi chung giữa các thành viên tạo ra ảo giác mạnh mẽ hơn khi ở riêng lẻ. Trong kỷ nguyên số, vấn đề không còn là kiểm soát thiết bị, mà là kiểm soát cách chúng ta tin vào những gì máy móc nói. Bạn có sẵn sàng đặt cược vào một câu trả lời hoàn hảo nhưng có thể chỉ là sản phẩm của trí tưởng tượng kỹ thuật số?




